«Πολιτικό, ιστορικό αλλά κυρίως ανθρωποκεντρικό, με μαρτυρίες και από τις δύο πλευρές», λέει ότι είναι το ντοκιμαντέρ που σκηνοθέτησε η Εύη Καραμπάτσου με τον Ηλία Γιαννακάκη
Στο ξερονήσι της Μακρονήσου, οι κομμουνιστές φαντάροι και όσοι άλλοι κρίνονταν ύποπτοι αριστερής συνείδησης στέλνονταν στην κορύφωση του ελληνικού Εμφυλίου για να «αναμορφωθούν».Από το 1947 μέχρι το 1952, πέρασαν από εκεί πάνω από 100.000 κρατούμενοι, πολλοί από τους οποίους βασανίστηκαν με σκληρότητα. Ανάμεσα στους μάρτυρες των γεγονότων είναι οι Ηλίας Στάβερης, η Αλέκα Παΐζη, ο Λάζαρος Κυρίτσης και ο Γιώργος Φαρσακίδης, που φυλακίστηκαν για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, καθώς και ο Παναγιώτης Σκαλούμπας, διοικητής στρατοπέδου στη Μακρόνησο. Oλοι καταθέτουν τις μαρτυρίες τους στο ντοκιμαντέρ «Μακρόνησος» του Ηλία Γιαννακάκη και της Εύης Καραμπάτσου που πήρε το Βραβείο Κοινού στο περασμένο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Λίγες μέρες πριν από την έξοδο του φιλμ, στις 9 Απριλίου στον κινηματογράφο «Eλλη», η Εύη Καραμπάτσου μας μίλησε γι’ αυτό.
Πώς προέκυψε η «Μακρόνησος»;
Το κίνητρο το είχαμε από κοινού με τον Ηλία. Εκείνος λόγω της ενασχόλησής του με εκείνη την ιστορική περίοδο. Εγώ το είχα κυρίως λόγω οικογενειακών βιωμάτων. Θυμάμαι να έρχονται στο σπίτι συγγενείς και να λένε για την εξορία στη Μακρόνησο. Μερικές φορές μέσα σε ένα πλαίσιο συγκίνησης αλλά και κεφιού ένα περίεργο κράμα. Να τραγουδούν αντάρτικα τραγούδια... Είναι μέσα στα αυτιά μου όλο αυτό που σας λέω. Θέλοντας και μη, ήμουν εξοικειωμένη με τα γεγονότα. Ετσι αυτή η εργασία μου ήρθε σαν φυσικό επακόλουθο, σαν να έψαχνα κατά κάποιον τρόπο και ένα δικό μου κομμάτι. Ηταν σαν να ξανασυναντούσα τους συγγενείς μου. Οπότε συνέπεσε το κοινό ενδιαφέρον με τον Ηλία και μέσα από τη φιλία χρόνων προέκυψε αυτή η ταινία.
Ποια μέθοδο έρευνας ακολουθήσατε;
Η δουλειά αυτή είναι πολυετής και πολυεπίπεδη. Είναι τουλάχιστον έξι χρόνια γενικότερης έρευνας που αφορούσε τα συγγράμματα, την προσπάθεια εξεύρεσης των ανθρώπων, τα αρχεία, τις φωτογραφίες, τα αποσπάσματα εφημερίδων της εποχής, το οπτικοακουστικό υλικό. Ηταν και η επικοινωνία με τα πρόσωπα που συναντούσαμε, μέχρι να καταλήξουμε στα τέσσερα που παρουσιάζονται στο ντοκιμαντέρ.
Δέχτηκαν εύκολα να σας μιλήσουν;
Υπήρχε ένας βαθμός δυσκολίας σε όλα τα πρόσωπα. Καταρχήν και στους αριστερούς, τέως κρατουμένους, γιατί η Μακρόνησος είναι ένα θέμα που ακόμα δεν έχει ξεπεραστεί. Γιατί, όσο και αν είναι μακρινό, δεν παύει για τους ανθρώπους αυτής της ηλικίας να είναι πολύ κοντινό σαν όραμα. Οπότε υπήρχε η δικαιολογημένη δυσπιστία στην αρχή για το πώς θα χειριστούμε τη μαρτυρία τους, τη μνήμη τους και το πολύ ευαίσθητο βίωμά τους. Μετά, βέβαια, με τον καιρό και με την επαφή αυτό ξεπεράστηκε. Από εκεί και πέρα, ήταν να βρούμε και να δεχτεί να μας μιλήσει κάποιος από την άλλη πλευρά, το άλλο στρατόπεδο, το οποίο ήταν εξαιρετικά δύσκολο. Αυτόν τον βρήκαμε στο πρόσωπο του κυρίου Σκαλούμπα, του ταγματάρχη.
Νομίζω ότι το δικό σας είναι το δεύτερο κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ για τη Μακρόνησο. Στην Ελλάδα δεν είμαστε συνηθισμένοι στα πολιτικά ντοκιμαντέρ.
Για τη Μακρόνησο έχουν γίνει πολλά αφιερώματα, κυρίως στην τηλεόραση. Ως ντοκιμαντέρ, αυτοτελής δουλειά έχει γίνει ένα το 1974. Λεγόταν «Ο νέος Παρθενώνας» και η παραγωγή ήταν του Γιώργου Παπαλιού. Από εκεί και ύστερα, δεν είχε γίνει μια ολοκληρωμένη μεγάλου μήκους ταινία. Στη δικιά μας περίπτωση, δεν ξέρω αν είναι ένα αμιγώς πολιτικό ντοκιμαντέρ. Θα έλεγα ότι είναι τόσο πολιτικό όσο και ιστορικό. Αλλά, πάνω από όλα, προσπαθήσαμε να κάνουμε ένα ανθρωποκεντρικό ντοκιμαντέρ. Αυτός ήταν ο γνώμονας με τον οποίο κινηθήκαμε στο επίπεδο της έρευνας, της καταγραφής, της σκηνοθεσίας, της σύνθεσης.
Γι’ αυτό τον λόγο έπρεπε να κρατήσετε και ένα επίπεδο αντικειμενικότητας, ώστε να ακουστούν όλες οι απόψεις...
Εμείς δεν είμαστε κριτές και τιμητές της Ιστορίας. Και μάλιστα μιας τόσο ευαίσθητης σελίδας της. Επρεπε να διατηρήσουμε ίσες αποστάσεις γιατί δεν θέλαμε να δικάσουμε και να εκθέσουμε κανέναν. Μας ενδιέφερε η ανθρώπινη πλευρά τόσο των μεν όσο και των δε.
Ορισμένοι πιστεύουν ότι θέματα σαν τον Εμφύλιο πρέπει να ξεπεραστούν ώστε να κοιτάμε μπροστά αντλώντας -κινηματογραφικά μιλώντας- ερεθίσματα από την πραγματικότητα της σύγχρονης Ελλάδας.
Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Η ιστορία δεν είναι κάτι το οποίο μπορείς να το τεμαχίσεις. Δηλαδή, αυτοί οι άνθρωποι που υπάρχουν στο ντοκιμαντέρ, με εξαίρεση δυστυχώς την κυρία Παΐζη, η οποία πέθανε πρόσφατα, είναι όλοι εν ζωή.
Είναι ανάμεσά μας και αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα στην καθημερινότητα που αντιμετωπίζουμε κι εμείς. Η έννοια του σύγχρονου και του παλιού δεν είναι μονοδιάστατη. Είναι μέρος μας, εμπεριέχεται στη σύγχρονη πραγματικότητα.
Το θέμα της Μακρονήσου και του Εμφυλίου δεν είναι κάτι που έχει εκτονωθεί, όχι ότι αυτό θα γίνει με το οποιοδήποτε ντοκιμαντέρ. Αλλά ήταν τόσο βίαιο, ακραίο και έντονο τόσο ως πολιτική και ιστορική πραγματικότητα όσο και ως βίωμα, που δεν μπορεί να ξεπεραστεί τόσο απλά. Ακόμα και αν το αγνοήσουμε εμείς, οι πιο σύγχρονοι, δεν είναι κάτι που ξεπερνιέται.
Νομίζετε ότι οι νέοι σήμερα ενδιαφέρονται για τη Μακρόνησο;
Στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, περίπου ένα χρόνο πριν είχαμε μια ανέλπιστη εικόνα. Εγώ νόμιζα ότι η αίθουσα θα γέμιζε κατά το ένα τρίτο με ανθρώπους άνω των 60 κυρίως. Η έκπληξή μου ήταν μεγάλη όταν η αίθουσα γέμισε από παιδιά γύρω στα 20 και πάνω. Πιστεύω ότι το θέμα αυτό καθεαυτό τα έκανε να μπουν να δουν περί τίνος πρόκειται. Γεγονός ενδεικτικό και ενθαρρυντικό. Γιατί, νομίζω, δεν μπορείς να ξεχνάς κανένα κομμάτι της ιστορίας σου. Η Ιστορία είμαστε εμείς.
Η έρευνα για τα στρατόπεδα «αναμόρφωσης» στη Μακρόνησο, για το ντοκιμαντέρ των Ηλία Γιαννακάκη και Εύης Καραμπάτσου, διήρκεσε πάνω από έξι χρόνια. Εκτός από τα πρόσωπα που καταθέτουν τα προσωπικά τους βιώματα μπροστά στην κάμερα, οι σκηνοθέτες πραγματοποίησαν εκτενή γυρίσματα στο νησί, χρησιμοποίησαν αρχειακό οπτικοακουστικό υλικό και έδωσαν, μεταξύ άλλων, στους σκηνοθέτες Αλέξανδρο Βούλγαρη και Δώρα Μασκλαβάνου ρόλους αφηγητών.
ΑΝΤΑ ΔΑΛΙΑΚΑ - ΕΘΝΟΣ
adaliaka@pegasus.gr
